Μείνετε Συντονισμένοι

Τα Έργα μας

Μελέτη αποκατάστασης Χαμάμ

Θέση: Φρούριο Ιωαννίνων

Η παράδοση του Τούρκικου λουτρού, χάνεται πολύ βαθιά στο χρόνο πριν ακόμη οι Τούρκοι φτάσουν στην Ανατολία. Φτάνοντας εκεί μετέφεραν μαζί τους μια  «λουτρική» παράδοση η οποία αναμείχθηκε με εκείνες των Ρωμαίων και των Βυζαντινών, με μερικές τοπικές παραλλαγές. Στην παράδοση αυτή προστέθηκε αργότερα και η Μουσουλμανική θεώρηση περί καθαριότητας και χρήσης του νερού και έτσι δημιουργήθηκε μια νέα αρχή, εκείνη του Τουρκικού λουτρού, η οποία αργότερα εξελίχθηκε σε θεσμό με απαράβατους κανόνες και έθιμα. Το «χαμάμ» ήταν κάτι πολύ πιο σημαντικό από ένα απλό λουτρό. Ήταν ένας χώρος δεμένος με την καθημερινή ζωή της πόλης. Εδώ κάθε άνθρωπος, πλούσιος ή φτωχός, αστός ή χωρικός μπορούσε να έρθει ελεύθερα. Το χώρο αυτό μοιραζόταν άνδρες και γυναίκες σε διαφορετικές, βέβαια, ώρες. Ο χώρος του «χαμάμ» ήταν συνδεδεμένος με ποικίλες κοινωνικές δραστηριότητες και έθιμα, όπως εκείνο της νύφης που επισκεπτόταν το χώρο για μια προγαμιαία γιορτή με τις ελεύθερες φίλες της.

 

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ – ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΧΩΡΟΥ

Η διαδικασία λούσεως περιέχει τρία συμβολικά στάδια, τον εξαγνισμό, την εξυγίανση και τέλος την απόλαυση. Η οργάνωση του χώρου, ακολουθεί την ίδια λογική. Η αρχή γίνεται με την υποδοχή στον ψυχρό χώρο, ακολουθεί η προσαρμογή, ο πρώτος καθαρισμός και η είσοδος στον θερμό χώρο και τέλος η φάση της παραμονής στον χώρο με τους ατμούς και το ζεστό νερό. Η έξοδος γίνεται με την αντίστροφη διαδοχή των παραπάνω φάσεων. Πρέπει να σημειωθεί πως το νερό είναι τρεχούμενο και όχι σταθερό, όπως επιτάσσει το Κοράνιο.

 

ΥΠΑΡΧΟΥΣΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

Στα Ιωάννινα το κτίριο του Τούρκικου λουτρού ταυτίζεται χρονολογικά με το Ασλάν τζαμί, δηλαδή περίπου στις αρχές του 17ου αι.

Πρόκειται για ένα εξωτερικά λιτό κτίριο που καταλαμβάνει περίπου 300τ.μ. Υπάρχουν και εδώ τρεις ζώνες:

α. Η είσοδος (ψυχρός χώρος ) 

Στο χώρο αυτό το δάπεδο είναι συμπαγές και φαίνεται να ήταν καλυμμένο με λείες, άσπρες λιθόπλακες. Στο κέντρο υπάρχει μία υποβίβαση κυκλικού σχήματος (κατά πάσα πιθανότητα η κρήνη) και κατά μήκος του ανατολικού και βόρειου τοίχου ένα κανάλι. Οι τοίχοι είναι πέτρινοι, πάχους ενός περίπου μέτρου, με εσωτερικές καμαροσκεπείς κόγχες. Αξιοσημείωτη είναι και η ύπαρξη ενός μιχράμπ στο νότιο τοίχο. Τα μοναδικά ανοίγματα του χώρου αυτού αλλά και όλου του συγκροτήματος βρίσκονται στο δυτικό τοίχο. Ο χώρος είναι τετράγωνος και καλύπτεται από ένα ημισφαιρικό τρούλο κατασκευασμένο από επίπεδους οπτόπλινθους τοποθετημένους ακτινωτά. Ο τρούλος εδράζεται σε ένα οκτάγωνο, εξωτερικά εμφανές, που δημιουργείται από οξυκόρυφα τύμπανα και γωνιακά επίσης οξυκόρυφα λοφία. Στο νοτιοανατολικό, βόρειο και δυτικό τοίχο του οκταγώνου υπήρχαν τρία μεγάλα οξυκόρυφα παράθυρα. Όλος ο εσωτερικός χώρος, συμπεριλαμβανομένου και του τρούλου, φαίνεται πως ήταν επιχρισμένος με κονίαμα πουζολανικής σύστασης (κουρασάνι). Δεν υπάρχουν σήμερα  στοιχεία της εξωτερικής επικάλυψης του τρούλου και του συγκροτήματος ιδιαίτερα. Η πιο πιθανή εκδοχή φαίνεται εκείνη των ψαμιτικών σχιστοπλακών (μαυρόπλακες) όπως άλλωστε συμβαίνει και με όλα τα γειτονικά κτίρια της ίδια περιόδου. Ο τρούλος έχει καταρρεύσει πρόσφατα (το χειμώνα του 1999) στο μεγαλύτερο μέρος του.

α) Ο μεταβατικός – χλιαρός – χώρος 

Πρόκειται για επιμήκη καμαροσκεπή χώρο που εκτείνεται σε όλο το πλάτος του κτιρίου. Η πρόσβαση από τον ψυχρό χώρο γίνεται από ένα σχετικά στενό και χαμηλό άνοιγμα. Το δάπεδο που δεν σώζεται σήμερα πρέπει να ήταν κατασκευασμένο από μαρμάρινες πλάκες τοποθετημένες πάνω στους κυλινδρικούς σπονδυλωτούς πεσσούς που παρατηρούνται σε σχεδόν κανονική διάταξη. Με τον τρόπο αυτό το δάπεδο θερμαινόταν μέσω ενός υποκαύστου. Στο δυτικό άκρο του χώρου υπάρχει ένας διάδρομος που οδηγεί σε δύο πολύ μικρά δωμάτια, από αυτά το πρώτο διαθέτει υπόκαυστο δάπεδο ενώ το τελευταίο συμπαγές, ίσως πρόκειται για αφοδευτήριο. Όπως και στην πρώτη αίθουσα έτσι και εδώ, οι τοίχοι ήταν επιχρισμένοι με το ίδιο υλικό. 

β) Ο θερμός χώρος προετοιμασίας 

Σε συνέχεια του μεταβατικού χώρου και μέσα από ένα επίσης χαμηλό άνοιγμα, γίνεται η πρόσβαση στο θερμό χώρο. Πρόκειται και εδώ για ένα χώρο με υπόκαυστο, τετραγωνικής σχεδόν κάτοψης που καλύπτεται από ένα ημισφαιρικό τρούλο κατασκευασμένο από επίπεδους οπτόπλινθους τοποθετημένους ακτινωτά. Ο τρούλος εδράζεται σε ένα οκτάγωνο, εξωτερικά εμφανές, που δημιουργείται από οξυκόρυφα τύμπανα και γωνιακά επίσης οξυκόρυφα λοφία. Στο βόρειο τοίχο και επειδή η προβολή του τρούλου απέχει ένα περίπου μέτρο από αυτόν, υπάρχει εκφορική διάταξη με πλούσιο διάκοσμο από σταλακτίτες για τη στήριξή του. Ο τρούλος είναι διάτρητος από κυκλικά ανοίγματα μικρής διαμέτρου τα οποία σφραγιζόταν από γυάλινους κώδωνες για το φωτισμό του εσωτερικού. Ο χώρος έχει τρεις καμαροσκεπείς προεκτάσεις, στα ανατολικά, στα νότια και τέλος στα δυτικά.

γ) οι χώροι των ατμών

Πρόκειται για τέσσερα τετράγωνα δωμάτια πλευράς δύο μέτρων και σαράντα εκατοστών, τοποθετημένα στις τέσσερις γωνίες του θερμού χώρου, με υπόκαυστα και αγωγούς για τον ατμό. Η οροφή τους έχει μορφή φουρνικών και εδράζεται σε τέσσερα σφαιρικά τρίγωνα. Η είσοδος γίνεται από τον μεγάλο θερμό χώρο με μικρά ανοίγματα τοποθετημένα διαγώνια. Στα ανοίγματα αυτά υπάρχουν ακόμη τα μεταλλικά υπολείμματα των μεντεσέδων από τις ξύλινες πόρτες που σφράγιζαν το χώρο για να εγκλωβιστούν οι ατμοί.

δ) Το λεβητοστάσιο

Στο νότιο άκρο του συγκροτήματος και σε άμεση επαφή με τον θερμό χώρο βρίσκεται το λεβητοστάσιο. Είναι ένας επιμήκης καμαροσκεπής χώρος στο κέντρο του οποίου βρισκόταν ο ειδικού σχήματος λέβητας του χαμάμ. Ο λέβητας αυτός ήταν σφραγισμένος στο επάνω μέρος από μικρό ημισφαιρικό τρούλο στην κορυφή του οποίου υπήρχε ο κεντρικός αγωγός του ατμού. Η τροφοδοσία του λέβητα με νερό φαίνεται να γινόταν από κλειστή καμαροσκεπή δεξαμενή στο δυτικό τμήμα του χώρου, ενώ στο ανατολικό υπήρχε καμαροσκεπής επίσης αποθήκη για τα ξύλα. Κάτω από το λέβητα υπήρχε η εστία η οποία θέρμαινε το νερό αλλά και τροφοδοτούσε με καυτό αέρα το χώρο του υποκαύστου. Η απαγωγή του καπνού γινόταν με καμινάδα η οποία δεν σώζεται σήμερα. Αξιοσημείωτα είναι και τα δίκτυα μεταφοράς νερού και ατμού τα οποία ήταν κατασκευασμένα από πήλινους σωλήνες, πολλοί από τους οποίους σώζονται ακόμη και σήμερα. Οι σωλήνες αυτοί ήταν τοποθετημένοι σε εντορμίες στις εσωτερικές παρειές των τοίχων, που κατασκευαζόταν πριν την τοποθέτηση των σωλήνων και καλύπτονταν στη συνέχεια με κονίαμα